Zo houd je de zandbak schoon (en wanneer je het zand vervangt)

Waarom een schone zandbak belangrijk is

Het grootste risico in een zandbak zie je niet: eitjes van de katten- en hondenspoelworm (Toxocara). Volgens het RIVM worden die eitjes veel gevonden in zandbakken. Kinderen krijgen ze binnen via vieze handen in de mond. In Nederland draagt ongeveer 7 procent van de katten de spoelworm bij zich, en zo'n 16 procent van de Nederlanders heeft antistoffen in het bloed, wat betekent dat ze ooit besmet zijn geweest (RIVM, Infectieziekten Bulletin 2018).

De meeste mensen merken niets van een besmetting. Krijgt iemand veel larven binnen, dan kan dat koorts, buikpijn en hoesten geven, en in zeldzame gevallen raakt het oog aangedaan. Een zandbak waar katten in poepen kan ook toxoplasmose verspreiden. Het RIVM noemt een deksel op de zandbak daarom als een van de manieren om toxoplasmose te voorkomen (RIVM).

Verse poep is nog niet besmettelijk: spoelwormeitjes worden pas na drie weken tot een paar maanden infectieus. Wie elke dag even kijkt en poep meteen weghaalt, is het risico dus voor. In de grond kunnen de eitjes wel jaren blijven leven.

Tip 1: Dek de zandbak af, en zorg dat het deksel goed past

Afdekken na het spelen is het belangrijkste advies, en het staat ook in de hygiënerichtlijn die het RIVM voor kinderopvang opstelde (RIVM). Het advies daar: span een zeil dat vocht doorlaat ongeveer 10 centimeter boven het zand. Zo kan het zand luchten en blijven katten en honden eruit.

Een slordige afdekking kan zelfs slechter uitpakken dan geen afdekking. In een oud onderzoek naar openbare zandbakken vonden de onderzoekers dat zandbakken met een slecht passende afsluiting soms meer spoelwormeitjes bevatten dan open zandbakken (Jansen en Van Knapen, 1991). Een kat die onder een half dicht deksel kruipt, heeft daar een rustig plekje. Controleer dus of het deksel of zeil rondom aansluit en niet wegwaait.

Tip 2: Kijk elke speeldag even en hark het zand door

Kinderopvang moet de zandbak elke dag voor het spelen controleren. Thuis is dat ook een goede gewoonte, en het kost een minuut. Haal een kleine hark door het zand, dan vind je ook wat onder de oppervlakte ligt: poep, glas, steentjes of een vergeten speelgoedautootje.

Vind je poep? Schep die uit met ruim zand eromheen, zoals de RIVM-richtlijn adviseert, en gooi het in een dichte zak bij het restafval. Heeft er mogelijk langer dan drie weken poep in het zand gelegen, bijvoorbeeld na de zomervakantie, dan is het advies om al het zand te vervangen.

Tip 3: Geen eten en drinken in de zandbak

Kruimels en zoete drank trekken mieren en wespen aan, en een boterham die in het zand valt, eet je kind vaak toch op. De RIVM-richtlijn voor kinderopvang is er duidelijk over: niet eten of drinken in de zandbak. Zet de picknick een paar meter verderop, op een kleed of aan tafel. Een beker water mag wel, als die na het spelen weer meegaat.

Tip 4: Handen wassen na het spelen

Hoe goed je de zandbak ook bijhoudt, er komt altijd wat vuil in. Daarom adviseert het RIVM om na het buitenspelen de handen te wassen, en zeker voor het eten. Korte nagels helpen ook, want onder lange nagels blijft zand zitten. Zet een emmer water en een handdoek bij de zandbak, of maak van handen wassen een vast moment voordat je kind naar binnen komt.

Tip 5: Kies een plek met zon en schaduw

Een zandbak die de hele dag in de schaduw staat, droogt slecht op. Nat zand gaat muf ruiken en wordt een fijne plek voor slakken en pissebedden. Een plek die een deel van de dag zon krijgt, houdt het zand droger. In de volle middagzon wordt het voor je kind weer te heet, dus een parasol of een boom die pas 's middags schaduw geeft, is een goede tussenweg.

Zet de zandbak liever niet direct onder een boom waar vogels zitten. Het RIVM noemt vogelpoep als reden om een andere plek te kiezen. Onder een boom komen ook bladeren en takjes in het zand terecht.

Tip 6: Leg gronddoek onder een zandbak zonder bodem

Veel houten zandbakken hebben geen bodem. Zet je zo'n bak op de grond, dan mengt het zand zich met aarde en groeien er wortels en onkruid doorheen. Een gronddoek of worteldoek eronder houdt dat tegen en laat regenwater toch weg. Bij sommige zandbakken zit het doek al in de doos, zoals bij de AXI Mandy en de Muntel hieronder. Anders koop je het los bij een bouwmarkt of tuincentrum.

Staat de zandbak op tegels, dan heb je geen doek nodig. Let wel op dat het water weg kan, anders staat het zand na een regenbui in een plas.

Tip 7: Ontworm je eigen hond of kat

Heb je zelf een hond of kat, dan kun je het risico bij de bron kleiner maken. Het RIVM adviseert om honden en katten te ontwormen op basis van ontlastingsonderzoek. Is niet duidelijk hoe groot het risico is, dan minstens vier keer per jaar. Pups en kittens hebben extra aandacht nodig. Vraag je dierenarts welk schema bij jouw dier past.

Mieren, spinnen en ander ongedierte

Gif hoort niet in een zandbak waar kinderen met hun handen in graven. Meestal is ongedierte een teken dat het zand te nat is of dat er etensresten in liggen. Dit kun je doen:

• Laat het zand op droge dagen een paar uur open liggen en hark het om, zodat de onderste laag ook droogt.
• Haal bladeren, fruit en kruimels er direct uit.
• Zit er een mierennest in de zandbak, schep dat deel dan ruim weg en vul aan met nieuw zand.
• Is het zand vol met insecten of klontert het, vervang dan alles. Dat is sneller dan blijven bestrijden.

Schoonmaakschema voor de zandbak

Dit schema volgt de RIVM-richtlijn voor kinderopvang, vertaald naar een zandbak in de tuin.

Nieuw zand: hoeveel heb je nodig?

Gebruik speelzand en geen bouwzand of metselzand. Speelzand is gewassen en bedoeld voor kinderen, en het wordt verkocht in zakken van 15 of 25 kilo. Vul de zandbak niet tot de rand: met een paar centimeter ruimte blijft het zand in de bak en past het deksel er goed op.

Hoeveel kilo je nodig hebt, reken je hieronder uit met de binnenmaten van de bak.

Waar je het oude zand kwijt kunt, verschilt per gemeente. Kijk op de afvalpagina van je gemeente of vraag het na bij de milieustraat.

Zandbakken met een deksel

Ga je een nieuwe zandbak kopen, kies dan een model met een deksel dat goed aansluit. Vier zandbakken met deksel die we nu met een actuele prijs zien:

• De Summertime Schelp Set is een kunststof schelp van 87 bij 78 centimeter met een bodem. De tweede schelp is het deksel. Voor peuters vanaf 1,5 jaar.
• De AXI Mandy heeft een deksel met aan de binnenkant een krijtbord, een bankje met opbergvak voor schepjes en een gronddoek. Er gaat ongeveer 100 kilo zand in.
• Bij de AXI Ella klapt het deksel open tot twee bankjes. Er zit geen bodem bij en je hebt ongeveer 250 kilo speelzand nodig.
• De Muntel is 120 bij 120 centimeter, met bankjes die dichtklappen als afdekking, een afdekzeil en een gronddoek.

Een korte video van het Vlaamse kindernieuws Karrewiet (Ketnet) over de vraag of je ziek kunt worden van speelzand. Handig om samen met je kind te kijken.

Eigen Huis & Tuin laat zien hoe je zelf een zandbak met bankjes bouwt. Maak je er zelf een, zorg dan dat er een deksel of zeil op past dat rondom aansluit.

Meer lezen

• Speelzand voor binnen, als je de buitenzandbak even zat bent of als het regent.
• Review van Kinetic Sand, zand dat aan elkaar plakt en niet uitdroogt.
• 10 keer leuk speelgoed voor in de zomer.
• Zand- en watertafels voor op het terras of balkon.
• Al het buitenspeelgoed, van glijbanen tot trampolines.