Speelgoed voor de ontwikkeling van je kind: wat past bij baby, peuter, kleuter en schoolkind?

Speelgoed per fase in één overzicht

De leeftijden zijn een richting. Het ene kind stapelt met tien maanden al bekers, het andere pas met vijftien. Kijk dus vooral naar wat je kind nu graag doet.

Weet je de leeftijd niet precies, bijvoorbeeld voor een cadeau? Vul de geboortemaand in en je ziet meteen welke leeftijdspagina past.

Baby (0 tot 12 maanden): ontdekken met handen en mond

Een baby leert door te kijken, te luisteren, te voelen, te bewegen en te proeven. Hij duwt een blokje om, ziet het vallen en doet het nog een keer. Door die herhaling ontdekt hij oorzaak en gevolg, schrijft het Nederlands Jeugdinstituut (NJi). Een beker, een lepel, een doos of een doek doen daarbij net zoveel als gekocht speelgoed, en zand en water prikkelen meerdere zintuigen tegelijk.

In de eerste maanden is jouw gezicht het boeiendste wat er is. Praat tegen je baby, speel kiekeboe met een doek en herhaal liedjes. Een babygym helpt vooral als je kind net begint te reiken: iets wat net binnen bereik hangt, lokt grijpen uit. Vanaf een maand of zes komen stapelbekers en blokken. Geef in het begin alleen de kleinste en de grootste beker, dan ziet je kind snel dat de een in de ander past. Daarna mag de rest erbij, en later gaan dezelfde bekers mee naar bad en zandbak.

Meer over grijpen, rollen en de eerste stapjes lees je bij speelgoed voor de motoriek.

Dreumes en peuter (1 tot 4 jaar): nadoen en doen alsof

Een peuter wil doen wat jij doet. Vegen, de was in de mand stoppen, de post rondbrengen. Volgens het NJi helpt fantasie peuters om de wereld te begrijpen: ze oefenen rollen en verwerken wat ze hebben meegemaakt. Een eigen bezempje, een tasje of een pop met een bedje is daarvoor genoeg.

Samen spelen gaat nog niet echt. Peuters spelen vooral naast elkaar en doen elkaar na, en voor hen voelt dat als samen. Delen hoef je niet af te dwingen. Doe het liever zelf voor: speel even met het speelgoed van je kind en geef het daarna terug.

Wat past er in deze fase?

• Een vormenstoof, waarbij je kind een blok net zo lang draait tot hij door het gat valt.
• Grote bouwstenen die je op elkaar drukt en weer lostrekt.
• Een speelkeuken, pannetjes en een pop voor het doen-alsof.
• Rond 2 jaar een eerste samenwerkspel, waarbij jullie samen tegen het spel spelen en niemand alleen verliest.

Een peuter kan zijn aandacht nog niet goed over meerdere dingen verdelen. Het NJi raadt aan één speelgoed tegelijk aan te bieden en te wisselen, zodat iets weer nieuw voelt. Daarover hieronder meer.

Kleuter (4 tot 6 jaar): samen spelen en rollenspel

Vanaf een jaar of vier gaan kinderen echt samen spelen, met regels die ze onderling afspreken. Heksje, vadertje en moedertje en winkeltje zijn de klassiekers. In die spellen leren ze op elkaar letten, op hun beurt wachten, delen en tegen hun verlies kunnen (NJi). Een beetje ruzie hoort erbij. Grijp pas in als er wordt geslagen, geschopt of gebeten.

Speelgoed voor rollenspel doet het in deze fase goed: een doktersset, een kassa, verkleedkleren. Voor bouwen kun je kiezen tussen magnetische tegels, die vanzelf aan elkaar klikken, en houten plankjes, waarbij een toren alleen blijft staan als je precies werkt. Met memory en eenvoudige bordspellen oefent je kind beurten en regels. Speel ze eerst samen en leg uit waarom een regel er is.

Op sociaal speelgoed lees je wat onderzoek zegt over rollenspel en over samenwerken tegenover winnen.

Schoolkind (6 tot 12 jaar): regels, bouwen en uitdaging

Tussen 6 en 9 jaar bedenken kinderen hele fantasiewerelden, alleen of samen. Delen gaat vanaf een jaar of zeven steeds beter, en ze kunnen langer alleen spelen. Bordspellen, kaartspellen, fietsen, skates, een springtouw, stoepkrijt en bouwmateriaal zijn volgens het NJi typisch speelgoed voor deze leeftijd.

Kan je kind slecht tegen zijn verlies? Kies dan een samenwerkspel of een spel waarin geluk meer telt dan slimheid. Bij denkpuzzels voor één speler kiest je kind zelf de moeilijkheid en werkt het in eigen tempo. Bij vrij bouwen bedenkt het zelf hoe iets blijft staan.

Het NJi geeft nog twee tips. Gun je kind wat verveling, want daaruit komen eigen ideeën. En laat het buiten klimmen en ontdekken, ook als dat een schaafwond kan opleveren. Een kind dat nooit lijkt te spelen of zich moeilijk alleen vermaakt? Bespreek het met andere ouders, de huisarts of het Centrum Jeugd en Gezin.

Meer over puzzels, plannen en denkspellen per leeftijd staat bij cognitief speelgoed.

Zo kies je speelgoed dat je kind verder helpt

Net iets moeilijker dan wat al lukt

Goed speelgoed past bij wat je kind nu kan en vraagt één stapje meer. Lukt alles meteen, dan raakt het snel uit beeld. Lukt niets, dan legt je kind het gefrustreerd weg.

Speelgoed dat meegroeit

Hoe minder een speelgoed voorschrijft, hoe langer het meegaat. Stapelbekers zijn met negen maanden iets om in elkaar te zetten, met twee jaar een toren en met vier jaar zandvormpjes. Blokken, plankjes, een pop en een bal werken net zo. Speelgoed met één knop en één liedje heeft je kind meestal na een paar dagen door.

Speel mee

De AAP schreef in 2018 dat spelen met speelgoed, zeker bij baby's, vooral dient voor warm contact tussen kind en ouder. Het beste speelgoed is volgens de AAP speelgoed waarmee je samen speelt, zoals blokken of puzzels (AAP). Elektronisch speelgoed kan dat contact niet vervangen. In een onderzoek van Anna Sosa (Northern Arizona University) met 26 gezinnen praatten ouders minder met hun kind als ze met elektronisch speelgoed speelden dan met gewoon speelgoed of boekjes. Het speelgoed nam het praten over (KNAU). Het was een klein onderzoek. Sosa wijst erop dat kinderen onder de 3 jaar nieuwe woorden leren in contact met mensen.

Minder tegelijk, en af en toe wisselen

Onderzoekers van de University of Toledo lieten 36 peuters van 18 tot 30 maanden twee keer spelen: één keer met 4 speeltjes in de kamer en één keer met 16. Met 4 speelden ze ongeveer twee keer zo lang met elk speeltje en op meer manieren. Met 16 pakten veel kinderen binnen een kwartier tien of meer speeltjes op (University of Toledo). Het was een proef in een speelkamer en geen onderzoek bij gezinnen thuis.

Kijk naar je eigen kind

Ieder kind ontwikkelt in zijn eigen tempo. De leeftijd op de doos is een gemiddelde, en de belangstelling van je kind zegt vaak meer. Een vierjarige die alleen maar wil bouwen, heeft meer aan een grotere bouwset dan aan een spel dat bij zijn leeftijd hoort.

Veilig speelgoed per fase

Speelgoed voor kinderen onder de 3 jaar moet aan strengere eisen voldoen dan ander speelgoed, omdat baby's en peuters alles in hun mond stoppen (NVWA). Staat er een waarschuwing op dat iets niet geschikt is onder de 3 jaar? Volg die altijd, ook als het speelgoed er duidelijk uitziet als peuterspeelgoed. Volgens de NVWA zetten sommige fabrikanten die waarschuwing er ten onrechte op, mogelijk om de strengere tests te ontlopen. De leeftijd op de doos zegt dus iets over veiligheid en niet alleen over moeilijkheid.

Bronnen: NVWA en Consumentenbond.

Meer over herkennen van onveilig speelgoed lees je in illegaal en onveilig speelgoed.

Meer lezen

• Speelgoed voor de motoriek, met de mijlpalen per leeftijd en hoeveel een kind moet bewegen.
• Motoriek verbeteren met speelgoed: oefeningen per vaardigheid, van vangen tot knippen.
• Sociaal speelgoed over samen spelen per leeftijd.
• Cognitief speelgoed over puzzels, getallen en plannen.
• Wat maakt speelgoed goed? Tien kenmerken op een rij.
• Houten speelgoed voor je baby.
• Het favoriete speelgoed van Milou (14 maanden).